Een Toekomst Om Kwartier Te Maken

Een Toekomst Om Kwartier Te Maken

Kwartiermakers zijn betrokken bij het verwezenlijken van een wens of idee van een opdrachtgever door iets geheel nieuws op te zetten. Een kwartiermaker wordt hiervoor tijdelijk ingeschakeld en zet een volledige structuur op tijdens de ‘kwartiermakersfase’, waarna een (project)manager het project voortzet. Kwartiermakers leveren door hun unieke kwaliteiten een belangrijke bijdrage aan onze snel veranderende samenleving (Voskes, et al., 2020). De vereisten van dit unieke vak brengen specifieke uitdagingen met zich mee.

Door de bijzondere omstandigheden waarin kwartiermakers opereren, gaat hun werk samen met grote onzekerheid. Kwartiermakers zijn tijdens het project tegelijkertijd adviseur, interim-manager, praktisch organisator en inhoudelijk expert en hebben daarin meestal geen formele hiërarchische verhouding ten opzichte van de andere betrokkenen. Het succes van hun werk is hierdoor sterk afhankelijk van de relatie met hun opdrachtgever. In De Kwartiermaker en de Coach (Voskes, 2020) werd al besproken hoe coaches kwartiermakers hier concreet in kunnen ondersteunen. In dit derde artikel over kwartiermaken worden coaches (en andere geïnteresseerde professionals) uitgenodigd om uit die ondersteunende rol te stappen en zélf de stoute kwartiermakerschoenen aan te trekken. Dat is niet alleen leuk, het is ook noodzakelijk voor onze toekomstige samenleving.

Kwartiermaken is leuk!

Kwartiermakers zijn echte pioniers. Met plezier zetten zij compleet nieuwe structuren op binnen of buiten bestaande organisaties. Daarbij is er veel ruimte om creatief te denken, innovatieve ideeën uit te werken en in te schatten wat er in de toekomst nodig zal zijn. Juist omdat de kaders van het project in de kwartiermakersfase nog niet vaststaan zijn deze projecten een dynamische uitdaging, waarin de plannen constant (kunnen) veranderen. Een kwartiermaker speelt steeds in op de nieuwe stand van zaken. Het omgaan met deze onzekerheid binnen het project en ad-hoc oplossingen bedenken voor onvoorziene problemen maakt dit een enerverend vak. De verschillende rollen die de kwartiermaker vervult, bijvoorbeeld als adviseur, interim-manager en inhoudelijke expert, creëren een divers takenpakket; van het bepalen van beleid tot het bestellen van bureaustoelen, de kwartiermaker kan en doet het allemaal (Janssen, 2014). De menselijke factor komt hier als leuke uitdaging bij. Vooral de kwartiermaker die een team op een inspirerende manier weet te leiden zal tot een succesvol resultaat komen (Flikweert, 2015). Alle betrokken partijen met hun verschillende belangen moeten verleid worden tot een samenwerking, goede communicatie met het team en de opdrachtgever is daarbij essentieel. Dit maakt kwartiermaken echt mensenwerk.

Al met al hebben we het hier over meer dan slechts een werkvorm; kwartiermaken is een manier van kijken en acteren waarbij de kwartiermaker zich zeker leert te voelen in onzekerheid en alle losse eilandjes weet te verenigen in het proces. Kwartiermakers voelen zich betrokken bij de maatschappij, zijn op de toekomst gericht en willen iets goeds bijdragen. En juist daarom zijn zij precies waar wij allemaal behoefte aan hebben.

Kwartiermaken is noodzakelijk!

De huidige maatschappij kan vergeleken worden met een groot kwartiermakersproject. Plannen veranderen continu en we krijgen te maken met problemen die nog nooit eerder gezien zijn. Er zijn oplossingen nodig zoals we ze nu nog niet kennen. Er is maatschappelijke behoefte aan verbindende leiders die om kunnen gaan met de grote veranderingen in de samenleving en die flexibel in kunnen spelen op onvoorziene uitdagingen. Kwartiermakers zijn de pioniers die kunnen helpen deze toekomst te vormen.

Kijk als voorbeeld van zo’n structurele verandering naar de steeds luidere roep voor diversiteit en inclusie. Gericht op de toekomst is er behoefte aan acceptatie van mensen op basis van hun menszijn, niet op basis van de groep waar zij bij (gedacht worden te) horen. De consistente vervulling hiervan vraagt een kwartiermakersinzicht. Kwartiermakers zijn getraind om verder te kijken dan stereotyperingen. Voor het slagen van hun project brengen zij verschillende talenten samen in een succesvolle samenwerking. Zij hebben een interdisciplinaire visie en zien het individu als een onderdeel van het systeem. Niet alleen kunnen kwartiermakers diversiteit goed gebruiken in hun teams, zij dragen de mensgerichte visie uit waar veel mensen om vragen.

Of neem als onverwachte uitdaging de COVID-19-pandemie die momenteel de wereld in zijn greep houdt. De samenleving is in het afgelopen jaar veranderd op een manier die niemand had kunnen voorspellen; structuren voor het bestrijden van het virus moeten in korte tijd opgezet worden, er moeten oplossingen bedacht worden voor problemen in alle facetten van de samenleving en nog steeds is onzekerheid onze enige zekerheid. Juist voor kwartiermakers met hun pro-actieve instelling, die kunnen bouwen in onzekere omstandigheden en die kunnen leiden vanuit enthousiasme is dit een kans om de handen uit de mouwen te steken. Een kans die gedeeltelijk ook wordt aangegrepen. Door het ministerie van Justitie en Veiligheid werd bijvoorbeeld in 2020 een directie Evaluatie en Verantwoording COVID-19 aangesteld, en werd een kwartiermaker in de opstartfase ingezet (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2020). Ook plaatste GGD Amsterdam een vacature voor een kwartiermaker voor het team preventie en voorlichting (Kwartiermaker (GGD), 2020).

Natuurlijk zijn er nog veel andere maatschappelijke vraagstukken waar kwartiermakers ons verder kunnen brengen. Denk aan klimaatverandering, digitalisering, huizenmarkt, plasticsoep, lerarentekort, vluchtelingenproblematiek en nog heel veel andere uitdagingen waar we als samenleving mee aan de slag moeten. Voorbeelden van initiatieven die hier al op inspelen zijn de projecten LeidenDonutCoalitie en de uitwerking van het construct van stichting Moedige Dialoog in Leiden Katwijk door kwartiermaker Gert-Jan Cornel (mede-oprichter van het Kwartiermakersgilde), waarmee een steentje wordt bijgedragen aan een eerlijke, sociale en financieel gezonde regio. Met de vraag om mensgerichtheid, inspirerend leiderschap en verbinding stijgt deze behoefte aan de inzet van kwartiermakers echter steeds. Dit vertaalt zich concreet naar de arbeidsmarkt en vrijwel dagelijks worden er vacatures online geplaatst voor kwartiermakers op projecten in verschillende aandachtsgebieden. Voor wie zijn al deze vacatures eigenlijk bedoeld?

Het profiel van de kwartiermaker

Die vraag is niet makkelijk te beantwoorden. De grote verscheidenheid in projecten, projectgebieden en samenwerkingspartners vraagt om kwartiermakers met verschillende interesses, inzichten en instellingen. Niet alleen de maatschappij heeft behoefte aan meer diversiteit, ook het vak van de kwartiermaker kan alleen maar beter worden met de aanwas van verschillende geslachten, achtergronden en expertises. Dat kwartiermaken toegankelijk is voor zowel mannelijke als vrouwelijke professionals blijkt. Onder respondenten van de verschillende onderzoeken die tot nu toe zijn gedaan was 30-50% van de kwartiermakers vrouw (Flikweert, 2015; Lievers, 2013; Schmidt, 2017; Voskes, 2018). Er bleek dat kwartiermakers opleidingen in verschillende niveaus en richtingen hadden, maar dat een universitaire opleiding daarin wel voordelen oplevert. Ook qua leeftijd variëren kwartiermakers, alhoewel blijkt dat meer ervaring in hun specifieke industrie zorgt voor grotere stressresistentie (Lievers, 2013).

Belangrijker nog dan deze demografische aspecten zijn de persoonlijkheid en de vaardigheden van de kwartiermaker. Kwartiermakers moeten qua persoonlijkheid flexibel, stressbestendig en sociaal zijn. Ze staan open voor nieuwe ervaringen en zijn onafhankelijke denkers. Ook zijn ze enthousiast, optimistisch, besluitvaardig en idealistisch (Janssen, 2014). Kwartiermakers houden van de afwisseling van korte projecten en hebben een brede interesse; ze vinden de aanpak van het project belangrijker dan de inhoud.

Eén van de belangrijkste vaardigheden als kwartiermaken is netwerken, omdat zij hiermee nieuwe baankansen vinden, informatie verzamelen en andere partijen bij projecten betrekken (Flikweert, 2015; Lievers, 2013). Verder nemen kwartiermakers een leidende rol in, vaak zonder een formele hiërarchische positie. Inspirerend leiderschap is voor hen een belangrijke vaardigheid, gecombineerd met goede communicatie- en onderhandelingsvaardigheden (Janssen, 2014; Voskes, 2018). Inhoudelijk komen kennis en kunde op het gebied van projectmanagement en financieel management van pas.

Zelf aan de slag als kwartiermaker

Voor alle toekomstige kwartiermakers is het goed om allereerst te kijken naar de kwaliteiten die je meebrengt die passen bij dit bijzondere vak. Ben jij de persoon en de professional voor dit werk? Misschien sluit je wel aan bij bovenstaand profiel of breng je iets geheel anders mee: net als bij het kwartiermaken zelf zijn de kaders niet vastomlijnd. In de praktijk blijkt dat enige fit met de functie fijn is, maar dat het ook goed bij kwartiermakers past om in het diepe te springen. Juist met een mensgerichte achtergrond, zoals in coaching, kan blijken dat alle andere puzzelstukjes daarna vanzelf op hun plek vallen. Waar dat niet zo is, kan er altijd doelgericht bijgeleerd worden. Zowel inhoudelijke vaardigheden, als de interpersoonlijke vaardigheden kunnen bijgeschaafd worden. Denk bijvoorbeeld aan onderwijs in financieel management, communicatietraining of ontwikkeling van de onderhandelingsvaardigheden. Uit onderzoek van Schmidt (2017) bleek dat zelfs tolerantie voor ambiguïteit, een eigenschap die kwartiermakers nodig hebben om om te gaan met de onzekerheid van hun projecten, verhoogd kan worden door het trainen van een actieve coping stijl en psychologisch kapitaal. Verder is er steeds meer inhoudelijke kennis specifiek voor kwartiermakers te vinden, bijvoorbeeld in het Handboek Kwartiermaken, op de website van het Kwartiermakersgilde en in wetenschappelijke onderzoeken. Momenteel wordt zelfs de eerste opleiding kwartiermaken ontwikkeld, waarbij zowel praktische kennis als onderzoek gebruikt wordt om bij te dragen aan de inhoudelijke voorbereiding voor kwartiermakers. Om ervaren kwartiermakers te blijven ondersteunen en expertise te ontwikkelen zijn er netwerk- en intervisiebijeenkomsten. Tot slot moet de kwartiermaker natuurlijk op zoek naar een project dat aanspreekt. Zoals eerder genoemd worden er vrijwel dagelijks advertenties voor kwartiermakers online gezet. Ook verkrijgen veel kwartiermakers nieuwe projecten via hun professionele netwerk (Lievers, 2013). Verder staan kwartiermakers soms zelf aan de basis van een ontwikkeling. Voor wie interesse heeft in dit unieke vak, zijn er dus genoeg kansen. Uiteindelijk zijn wij namelijk allemaal pioniers van onze toekomst. Kwartiermaken is daarin niet alleen noodzakelijk, maar ook gewoon leuk.

een toekomst om kwartier te maken

Auteursblok

Jorinde Voskes is trainer en adviseur met een master Sociale en Organisatiepsychologie van de Universiteit Leiden. Onder begeleiding van dr. Herman Steensma deed zij onderzoek naar onderhandelingsvaardigheden van kwartiermakers. In samenwerking met expertisecentrum en netwerkorganisatie het Kwartiermakersgilde schrijft zij artikelen en werkt zij mee aan de ontwikkeling van de opleiding kwartiermaken.

Bronnen

  • Flikweert, J. A. (2015). Uniqueness of Quartermastering, the relationship between commissioner and quartermaster in quartermastering in comparison to project management. Master thesis Leiden University, Section Social and Organisational Psychology.
  • Janssen, H. (2014). Handboek Kwartiermaken: Een gids voor het opzetten en (her)inrichten van organisaties. Leiden: Stichting Kwartiermakersgilde.
  • Kwartiermaker (GGD). (2020, 5 september). ZTalks. Verkregen 1 februari, 2021 van https://www.zzp-opdrachten.nl/vacatures/vacature-kwartiermaker-ggd-380410-11.html
  • Lievers, J. H. (2013). Quartermastering in Practice: A study into the work of change managers in the Dutch Public Sector. Master thesis Leiden University, Section Social and Organisational Psychology.
  • Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2020). Antwoorden op Kamervragen van de leden Hijink (SP) en Ploumen (PvdA) aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over onafhankelijk advies over welke lessen geleerd kunnen worden van de coronamaatregelen (2020Z13984).
  • Schmidt, J. (2017). Should quartermasters train their coping style and psychological capital? (Master’s thesis, Leiden University). Leiden: leiden University.
  • Voskes, J.A. (2018). Negotiating Quartermasters: Preferred negotiation style and the influence of time pressure, uncertainty, trust and the constituency (Master’s thesis, Leiden University). Leiden: leiden University.
  • Voskes, J.A. et al. (2020). Waarom kwartiermakers juist nu zo belangrijk zijnTijdschrift voor Coaching, 15(3), 96-101.
  • Voskes, J.A. (2020). De kwartiermaker en de coach. Tijdschrift voor Coaching, 15(4), 75-79. 

Geïnteresseerd in het vak kwartiermaken?

De Kwartiermaker en de Coach

De Kwartiermaker en de Coach

In drie artikelen kijken we mee over de schouder van een ‘kwartiermaker’. In het vorige artikel gingen we in op de vraag ‘waarom kwartiermakers juist nu zo belangrijk zijn’. In dit artikel gaan we in op ‘de kwartiermaker en de coach’.

Een ander dan andere manager

Wellicht heb je als coach wel eens een manager in je praktijk die net even anders is dan de andere projectmanagers, verandermanagers of agile werkers die je normaliter als cliënt hebt. Deze manager wil graag in een coachingssessie kijken naar een aantal knelpunten in zijn of haar huidige opdracht. In het gesprek blijkt dit project een bijzondere combinatie van creativiteit, leiderschap, onzekerheid en organisatie. Deze cliënt werkt als kwartiermaker.

Kwartiermakers zijn pioniers die betrokken zijn bij de organisatie van iets geheel nieuws. Zij zetten structuren op binnen organisaties, tussen organisaties of zelfstandig. Een externe partij schakelt ze tijdelijk in en het project wordt overgedragen aan een reguliere (project)manager zodra het voldoende opgezet is. Juist in deze tijd kunnen kwartiermakers een essentiële verbindende en sturende rol innemen (Voskes et al., 2020). In dit artikel kijken we naar het belang van de coach voor de kwartiermaker. Coaching en intervisie kan de kwartiermaker helpen om te gaan met specifieke knelpunten die voortkomen uit de unieke eigenschappen van het kwartiermaken. Kwartiermakers werken vaak alleen en kunnen een klankbord goed gebruiken wanneer zij vastlopen in een project. Met enkele praktische handvatten kunnen coaches de kwartiermaker nog beter ondersteunen.

Herkennen van de klus

Ondanks de grote diversiteit aan kwartiermakersprojecten (veelal in de publieke of maatschappelijke sector) is kwartiermaken een relatief onbekend vak. Het kan zijn dat de cliënt zelf niet beseft dat het project waarin hij of zij vastloopt een kwartiermakersklus is. Het gevolg hiervan zal zijn dat de aanpak van het project niet goed aansluit bij de specifieke vereisten die samengaan met het werk van een kwartiermaker, waardoor het eindresultaat mogelijk minder effectief is of langer op zich laat wachten. Herkenning is de eerste stap naar gericht advies van de coach en een effectieve werkwijze van de coachee.

Kwartiermaken kan herkend worden aan een aantal kernelementen. De kwartiermakersfase vindt altijd plaats helemaal aan de start van een ontwikkeling van een project. In deze fase wordt een eerste idee omgezet naar een concrete basisorganisatie. Ten gevolge van een gebrek aan kaders en snel veranderende uitgangspunten tijdens de ontwikkeling van het project, kenmerkt kwartiermaken zich door grote onzekerheid. De rol van een kwartiermaker is divers; de kwartiermaker is vaak gelijktijdig adviseur, interimmanager, praktisch organisator en inhoudelijk expert. Daarbij heeft een kwartiermaker meestal geen formele hiërarchische verhoudingen ten opzichte van de andere betrokkenen in het project, alhoewel de kwartiermaker wel verantwoordelijkheid draagt voor het eindproduct. Hierdoor is de relatie tot de opdrachtgever belangrijk.

Basisproblematiek

Knelpunten in de kwartiermakersklus zijn veelal het gevolg van deze kernelementen en de invloed hiervan op de betrokkenen. Er zijn vier algemene problemen bij kwartiermaken te onderscheiden, die verschillende uitingen zullen hebben in de praktijk.

Grote onzekerheid

Een kwartiermaker staat aan de start van iets geheel nieuws, werkt op basis van een wens, behoefte of idee en start een project vaak zonder vaststaande kaders. Hierdoor gaat het werk gepaard met grote onzekerheid en werkt een projectmatige aanpak niet. De kwartiermaker moet om kunnen gaan met de vele veranderingen in de loop van het project en in staat zijn om te bouwen zonder zekerheden in de toekomst. Vaak moet er binnen een kwartiermakersklus onder hoge tijdsdruk al begonnen worden met de eerste operationele activiteiten, terwijl essentiële strategische besluiten nog genomen moeten worden. Een goede kwartiermaker is een optimist met een proactieve instelling die om weet te gaan met onzekerheid en ambiguïteit (Schmidt, 2017). Als coach kan het nodig zijn de cliënt hierin te ondersteunen, zodat de kwartiermaker de eigen grenzen goed bewaakt en los laat waar controle niet mogelijk is.

Begeleid de kwartiermaker om zich meer te richten op het proces van de opdracht dan op de inhoudelijke details. Waar details makkelijk kunnen wijzigen blijft het proces van het project grotendeels hetzelfde. Dit geeft de kwartiermaker meer grip op de opdracht en laat tegelijkertijd ruimte voor wijzigingen die vanuit de betrokkenen worden aangedragen. Er kan bijvoorbeeld gewerkt worden met discovery based planning, waarbij elke stap een verandering in de plannen kan veroorzaken. Dit betekent dat de planning van het project op de hoofdlijnen opgesteld wordt en slechts voor de nabije toekomst (een maand of kwartaal) meer gedetailleerd wordt uitgewerkt. De kwartiermaker bouwt ruimte in voor verandering en herziet de planning en vervolgstappen regelmatig in overleg met de verschillende betrokkenen. Uiteraard is het nodig dat de betrokkenen, waaronder de opdrachtgever, deze werkwijze begrijpen en accepteren. Adviseer de cliënt om dit gesprek tijdig aan te gaan.

De uitdaging van het kwartiermaken zit in het feit dat elke kwartiermakersopdracht eigen karakteristieken heeft. Breng met de cliënt in kaart wat er in de opdracht nodig is zodat er een gericht plan van aanpak kan worden gerealiseerd.  Hulpmiddelen als SWOT-analyses en value mapping kunnen gebruikt worden om overzicht te creëren.

Verschillende rollen

Overzicht kwartiermakersfase

Overzicht verschillende rollen kwartiermaker

Tijdens het project heeft de kwartiermaker verschillende rollen die gedeeltelijk gelijktijdig vervuld moeten worden. In de startfase dient de kwartiermaker als adviseur om een eerste idee te vertalen naar een missie, visie en strategie en om de planning, organisatie en financiën van het project uit te werken. Deze opzet wordt vervolgens gerealiseerd, waarbij de kwartiermaker als interim-manager dient en de plannen implementeert in de praktijk. Verder dient de kwartiermaker vaak ook als praktisch organisator en inhoudelijk expert, zonder specialist te zijn. De verschillende rollen vragen om verschillende competenties van de kwartiermaker, die niet altijd evenredig aanwezig zullen zijn. Daardoor zal niet elke cliënt zich in alle rollen prettig voelen of gemakkelijk wisselen van rol. Een cliënt die bijvoorbeeld voornamelijk adviseur is en die de managementrol niet ligt, zal onvoldoende in staat zijn om de opdracht goed te vervullen. Dit kan een gebrek aan overzicht in de opdracht, klachten van de opdrachtgever en een onvervuld of onzeker gevoel bij de cliënt als gevolg hebben.

Natuurlijk zal niet elke opdracht geschikt zijn voor elke kwartiermaker. Loop met hem of haar na wat de vereisten van de opdracht zijn en waar de knelpunten voor de kwartiermaker zitten. Onderzoek de kwaliteiten en valkuilen van de cliënt, gebruik hiervoor bijvoorbeeld kernkwadranten of een SWOT-analyse. Bekijk of er mogelijkheden zijn om (binnen de kaders van het project) in vereiste vaardigheden te groeien. Ook kan de kwartiermaker een tweede persoon bij de opdracht betrekken die de benodigde competenties aanvult en op een gelijkwaardig niveau de samenwerking met de kwartiermaker aangaat.

Positie

Kwartiermakers worden ingezet bij het opzetten van een nieuwe structuur binnen organisaties, tussen organisaties of zelfstandig. Vooral wanneer het project plaatsvindt binnen een bestaande organisatie kan het zijn dat er weinig draagvlak is voor de veranderingen die de kwartiermaker doorvoert, bijvoorbeeld doordat er sterk wordt vastgehouden aan ‘hoe het altijd gedaan werd’ of omdat er een gebrek aan vertrouwen is tussen de kwartiermaker en andere betrokkenen. Ook kan de kwartiermaker, vanwege de onzekerheid van de kwartiermakersfase, slechts weinig duidelijkheid geven over de toekomst. Toch moet de kwartiermaker verschillende partijen met hun tegengestelde belangen meenemen in het project. Hierbij heeft de kwartiermaker geen formele hiërarchische verhouding ten opzichte van het projectteam, omdat de structuur nog niet zodanig is ingericht dat deze rol is ingebed in de organisatie. Hoe effectief de kwartiermaker is onder deze omstandigheden is grotendeels afhankelijk van de manier waarop hij of zij de betrokkenen enthousiasmeert en inspireert.

Inspirerend leiderschap is de meest effectieve en gehanteerde stijl van kwartiermakers (Janssen, 2014). Onderzoek samen met de cliënt wat zijn of haar natuurlijke leiderschapsstijl is en op welke manier dit de effectiviteit van het project beïnvloedt. Zijn er elementen van inspirerend leiderschap die de cliënt zich eigen kan maken? Adviseer de kwartiermaker dicht bij zichzelf te blijven. Vanuit een stabiele basis kan worden opgebouwd, terwijl een kwartiermaker die probeert zich anders voor te doen juist een wankele fundering legt.

Begeleid de kwartiermaker ook in de manier van communiceren naar het team. Een team dat blokkeert op de vele veranderingen toont daarmee behoefte te hebben aan duidelijkheid en vastigheid. De kwartiermaker kan in de communicatie naar dit team bijvoorbeeld benadrukken welke zaken niet veranderen en erkennen wat er al goed gaat in de huidige opzet. Ook kunnen veranderingen gemotiveerd of visueel weergegeven worden om de meerwaarde van ontwikkeling te tonen. Door vroeg open kaart te spelen, eerlijk te zijn over intenties en tools als storytelling of visuele hulpmiddelen te gebruiken wordt het team meegenomen in de gedachtegang van de kwartiermaker en staan zij meer open voor de eindproducten van dit proces.

Beschouw de samenwerking van de kwartiermaker met het team als een onderhandeling waarin de verschillende betrokkenen belangen hebben. Uit onderzoek van Voskes (2018) is gebleken dat kwartiermakers een voorkeur hebben voor een integratieve onderhandelingsstijl; een manier van onderhandelen die gericht is op win-winoplossingen. Hierbij wordt niet vastgehouden aan standpunten, maar gewerkt vanuit de behoefte waar het standpunt uit voortkomt. Creatieve oplossingen worden gebruikt om aan gezamenlijke belangen te voldoen. Adviseer de cliënt te investeren in kennis en vaardigheden van onderhandelen, omdat dit niet alleen in de samenwerking met externe partijen, maar ook in de samenwerking met het eigen team een aanwinst kan zijn. Help de cliënt weerstand te zien als punten die aandacht nodig hebben voor de uitvoering van de opdracht en te investeren in de mensen in het team. Uiteindelijk kunnen juist de leden van het team rond de kwartiermaker binnen de organisatie dienen als informele ambassadeurs voor het project.

Relatie met opdrachtgever

Een centrale factor in het succes van de kwartiermakersklus is de relatie met de opdrachtgever. Omdat kwartiermakers een nieuwe structuur opzetten op basis van het idee of de behoefte van de opdrachtgever, is de input van deze opdrachtgever de belangrijkste sturing in een open speelveld. Vertrouwen tussen de kwartiermaker en de opdrachtgever is daarin van belang en een gebrekkige relatie tussen beiden kan een flinke belemmering zijn. Tijdens het project zijn er een aantal processen die spanning kunnen veroorzaken in de relatie tussen de kwartiermaker en de opdrachtgever, los van de inhoud van de opdracht. De onzekerheid in het project en de vele veranderingen ten gevolge daarvan kunnen voor de opdrachtgever moeilijk zijn. Een opdrachtgever kan bijvoorbeeld vragen om zekerheden die niet te geven zijn. Ook kan de relatie met de opdrachtgever veranderen doordat de kwartiermaker (soms buiten de opdrachtgever om) wordt gevraagd om na afronding van de kwartiermakersfase (een deel van) de nieuwe organisatie aan te sturen. Verder kan er een verschuiving plaatsvinden binnen de organisatie, waardoor het eindresultaat van het project wordt opgeleverd aan een andere opdrachtgever dan degene die het project is gestart.

Wanneer een kwartiermaker tegen een blokkade in de relatie met de opdrachtgever aanloopt is het belangrijk dat helder wordt waar dit uit voortkomt. Onderzoek samen met de cliënt welke van bovenstaande oorzaken aan de orde is. Is de spanning het gevolg van de grote veranderingen in de loop van het project? Adviseer de kwartiermaker dan om de opdrachtgever mee te nemen in het proces en de randvoorwaarden voor het project zo vroeg mogelijk expliciet te maken om verrassingen te voorkomen. Ook hier kan een visuele weergave van het proces tonen hoe de pijnpunten van nu relateren aan toekomstig succes. Dan rest het de kwartiermaker slechts om een goedlopend eindproduct af te leveren zodat de opdrachtgever hierop voort kan bouwen.

Denk ook met de cliënt na over manieren om te investeren in de sociaal-emotionele relatie met de opdrachtgever. Door vertrouwen op te bouwen buiten de inhoud om, durft de opdrachtgever de controle meer los te laten en af te gaan op de kennis en kunde van de kwartiermaker. Voor een goed eindresultaat is het belangrijk dat de kwartiermaker bij aanvang van de opdracht niet alleen afgaat op de visie van de opdrachtgever, maar ook zelf op onderzoek uitgaat, met een open mind en de bereidheid om meegegeven uitgangspunten ter discussie te stellen. Dit is echter alleen mogelijk wanneer de kwartiermaker, vanuit een basis van vertrouwen, mandaat krijgt om bepaalde beslissingen zelfstandig te nemen.

Begeleid de kwartiermaker verder in het accepteren van de veranderende relatie met de opdrachtgever door het proces heen. Wanneer de kwartiermaker of de opdrachtgever een andere rol gaat spelen in het project is spanning in de relatie niet altijd te voorkomen. In dat geval kan inzicht in en begrip voor de situatie de kwartiermaker houvast geven.

Uitdaging

Niet alleen op werk-inhoudelijk gebied kan de kwartiermaker een uitdaging vormen voor de coach, ook qua persoon kan een kwartiermaker een interessante cliënt zijn. Kwartiermakers zijn sterke persoonlijkheden die gewend zijn om de leiding te nemen, waardoor het uitdagend voor hen kan zijn om los te laten en sturing van de coach te volgen. Ook zijn zij sociaal vaardige creatieve denkers en zoeken zij altijd naar oplossingen. In een gesprek kan het moeilijk zijn om ze te laten focussen op het probleem, omdat ze overal kansen zien en hun gedachten snel verspringen. Een vertaling van de kernpunten en het bijsturen van het gesprek kan helpen om de kwartiermaker erbij te houden. Begrip voor het werkproces van de kwartiermaker helpt de coach om beter aan te sluiten op het verhaal van de cliënt. Uiteindelijk kan namelijk zelfs voor een onafhankelijke, vrije denker als een kwartiermaker een goede spiegel nieuw licht op een probleem schijnen.

Auteur

Dit artikel Dit artikel is geschreven door Jorinde Voskes in samenwerking met het Kwartiermakersgilde en Herman Steensma. Het is in december 2020 gepubliceerd in het Tijdschrift voor Coaching. Jorinde Voskes is trainer en adviseur met een passie voor groepsdynamica. Tijdens haar master Sociale en organisatiepsychologie aan de Universiteit Leiden deed zij onderzoek naar onderhandelingsvaardigheden van kwartiermakers. In samenwerking met het Kwartiermakersgilde schrijft zij artikelen en werkt zij mee aan de ontwikkeling van de opleiding kwartiermaken.

De kwartiermaker en de coach

Geïnteresseerd in het vak kwartiermaken?

Referenties

Waarom kwartiermakers juist nu zo belangrijk zijn

Waarom kwartiermakers juist nu zo belangrijk zijn

Als kind was Huub Janssen, tegenwoordig werkzaam als kwartiermaker fantasierijk, ondernemend en breed geïnteresseerd. Na zijn studie economie werkte hij als financieel adviseur en controller, waardoor hij de mogelijkheid had om bij diverse onderwerpen betrokken te raken en zich ‘ermee te mogen bemoeien’. Geld speelt in elke omgeving namelijk een rol. Hij zag hoe organisaties adviesbureaus inschakelden, die dan een rapport schreven en vertrokken zonder dat er werkelijk iets gebeurd was. Ook werden er interim-managers ingehuurd, die vervolgens in het duister tastten en niet wisten waar te beginnen. Het werd hem duidelijk dat de omslag van een idee, plan of behoefte naar de werkelijke uitvoering een bijzonder moment is dat bijzondere vaardigheden vergt.

Sinds 2007 werkt Huub Janssen als zelfstandig kwartiermaker in de meest uiteenlopende opdrachten. Van de oprichting van een onderwijsvastgoedcoöperatie tot toezicht op cybersecurity; de sector maakt voor het kwartiermaken niet uit. Belangrijker is de manier waarop de kwartiermaker een opdracht aanpakt en het doel dat hierbij voor ogen wordt gehouden. Ter professionalisering van hun vak richtte Janssen samen met Gert-Jan Cornel (sociaal en organisatiepsycholoog en tevens kwartiermaker) in 2013 het Kwartiermakersgilde op. Met deze netwerkorganisatie brengen zij kwartiermakers bijeen om kennis en ervaringen uit te wisselen, organiseren ze intervisiesessies, netwerkbijeenkomsten en symposia en ontwikkelen ze een opleiding en certificaat voor kwartiermakers. In samenwerking met de Universiteit Leiden zijn al verschillende onderzoeken uitgevoerd naar kwartiermaken en het Handboek kwartiermaken (Janssen, 2014) is een eerste publicatie van de inzichten over dit bijzondere vak.

Kwartiermaken

Kwartiermaken, een uniek vak dat we voornamelijk in de publieke sector zien, is een moderne variant van een militaire functie. Van oudsher is een kwartiermaker in het leger letterlijk verantwoordelijk voor het ‘kwartier maken’, het voorbereiden van de nieuwe legerstandplaats. Kernelementen hiervan zien we ook terug in het huidige kwartiermaken: kwartiermakers zijn betrokken bij de organisatie van iets geheel nieuws en belast met de voorbereiding tijdens een tijdelijke opdracht. “Een kwartiermaker is een voorloper of wegbereider die de voorbereiding treft om iets nieuws op te zetten binnen de organisatie, tussen organisaties of zelfstandig, waarbij hij samen met zijn opdrachtgever het nieuwe vormgeeft, totdat het overgedragen kan worden aan een nieuw(e) organisatie(onderdeel)”(Janssen, 2014).

Huub Janssens betrokkenheid bij de opzet van de Kinderombudsman illustreert deze bijzondere rol van pionier. Wettelijk was vastgesteld dat er een Kinderombudsman moest komen om toe te zien op de naleving van het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind. Deze geheel nieuwe organisatie moest ondergebracht worden bij het instituut Nationale Ombudsman. In de voorbereiding was er echter een aanzienlijk aantal problemen op te lossen. Zo waren er nog geen fondsen voor het nieuwe instituut, was er geen huisvesting, zat er spanning in de legale positie van beide instituten en moesten er verschillende partijen met conflicterende belangen samengebracht worden. Alles moest in korte tijd gereed zijn. Als kwartiermaker zocht Janssen oplossingen voor alle problemen en ontwikkelde hij de organisatie zodanig dat de aangestelde Kinderombudsman het roer over kon nemen en de dagelijkse gang van zaken kon voortzetten.

Kwartiermakersopdracht

Meestal wordt een kwartiermaker betrokken bij een project wanneer er een wens, idee of behoefte speelt waarvoor een geheel nieuwe organisatie of structuur moet worden opgezet. De kwartiermaker wordt dan tijdelijk ingeschakeld door een externe partij en zet alles zodanig op dat een projectmanager het over kan nemen. Dit soort opdrachten kunnen voorkomen binnen of buiten een bestaande organisatie en kunnen zowel een inhoudelijk als procesmatig eindresultaat hebben. Op basis van deze brede specificaties is een grote diversiteit aan kwartiermakersopdrachten te herkennen. Zo zijn kwartiermakers onder andere betrokken geweest bij de opzet van een kenniscentrum op een hogeschool, een fusietraject van twee stichtingen en een samenwerkingsproject van kennisinstellingen, bedrijven en maatschappelijke organisaties.  
Kwartiermaken wordt ‘uniek’ genoemd vanwege de bijzondere omstandigheden waarin de kwartiermaker opereert. Het meest kenmerkend is de timing van de kwartiermakersklus, de ‘kwartiermakersfase’ (Figuur 1), helemaal aan de start van de ontwikkeling van een project. Deze kwartiermakersfase bestaat uit twee parallel uitgevoerde processen, de voorbereidingsfase en de implementatiefase, die na elkaar hun zwaartepunt hebben. De voorbereidingsfase heeft tot doel het uitwerken van het idee of de behoefte in een duidelijk plan. Hierbij kruipt de kwartiermaker in de rol van adviseur, richt hij zich op het vertalen van een missie, visie en strategie en werkt hij de details qua activiteiten, planning, organisatie en financiën uit. In de implementatiefase wordt dit plan gerealiseerd. De kwartiermaker stapt in de schoenen van een interim-manager, zet de organisatie op, werft medewerkers en voert de eerste geplande activiteiten uit.

Overzicht kwartiermakersfase
Figuur 1. Kwartiermakersfase

Identiteit

Een kwartiermaker is in essentie een professionele organisator die vooruit wordt gestuurd om voorbereidingen te treffen voor iets geheel nieuws, waarbij hij partijen samenbrengt en vanaf de basis kan opbouwen. Tijdens de opdracht functioneert de kwartiermaker in een omgeving met weinig kaders en grote onzekerheid. Het vergt daarom een bijzondere combinatie van eigenschappen en vaardigheden om deze rol te vervullen. Kwartiermakers zijn vrije en onafhankelijke denkers die samenwerkingseenheden ontwikkelen, projecten voorbereiden en ideeën praktisch uitvoerbaar maken. Veel kwartiermakers willen waarde toevoegen op maatschappelijk gebied, zijn creatief en werken in een omgeving van verbetering, vernieuwing of innovatie. Daarvoor moeten ze optimistisch en proactief zijn en een sterk netwerk kunnen onderhouden. Een bijzondere relatie met de opdrachtgever is essentieel voor het succes van het project.

Alhoewel in het taalgebruik rond kwartiermaken een mannelijke toon doorklinkt, is deze rol bij uitstek ook geschikt voor vrouwelijke ‘managers’. De kwaliteiten die vrouwelijke leiders vaak tentoonspreiden passen goed bij de vereisten van een kwartiermakersklus. Uit de onderzoeken die vanuit het Kwartiermakersgilde gedaan zijn blijkt dat ongeveer 40% tot de helft van de kwartiermakers vrouwen zijn.

Naast het hebben van opdracht-inhoudelijke vaardigheden en praktische kennis, moeten kwartiermakers verschillende rollen kunnen vervullen tijdens hun opdracht. Ze zijn zowel manager als uitvoerder en moeten samen kunnen werken met alle lagen van de organisatie. Een kwartiermaker die bijvoorbeeld meubels nodig heeft voor een nieuwe afdeling maakt gebruik van zijn goede contact met de huismeester. Waar het hoger management in deze situatie misschien niet (direct) van dienst kan zijn, kan de huismeester dat wel. De kwartiermaker begrijpt welke lijnen binnen het bedrijf bepalend zijn voor wat er gebeurt en zet deze kennis in om de doelen te bereiken. Kwartiermakers missen vaak een formele machtspositie in de organisatie waar zij voor werken, maar moeten betrokkenen wel mee zien te krijgen in de samenwerking naar een onbekend doel. Bij gebrek aan formele macht binnen de organisatie stuurt de kwartiermaker aan op basis van vertrouwen. Ook vervult hij vaak een coachende rol richting de opdrachtgever en teamleden. Kwartiermakers zijn charismatische, inspirerende leiders met sterke communicatieve en onderhandelingsvaardigheden.

Uniek vak

De term ‘kwartiermaken’ doet enigszins archaïsch aan en draagt de militaire oorsprong van het vak met zich mee. Het zet zichzelf hierdoor apart van moderne managementvormen als ‘verandermanagement’ en ‘agile werken’. De opzet van het Kwartiermakersgilde sluit hier goed bij aan. Vanuit hun geloof in kwartiermaken als een uniek vak hebben Janssen en Cornel bewust gekozen voor de vorm van een ‘gilde’ waarin het draait om het voortzetten van een ambacht volgens het leermeester-gezelprincipe en waardecreatie volgens het Rijnlands model. Zij stellen kennisontwikkeling, kennisdeling en kennistoepassing centraal; kwartiermaken is met name een vak dat men leert in de praktijk.

Alhoewel kwartiermaken raakvlakken heeft met andere soorten management, zoals verandermanagement, organisatiecoaching en projectleiding, is het een wezenlijk ander vak. De manager in een klassieke setting heeft een duidelijke opdracht met een vastgesteld resultaat en vooraf opgestelde kaders. Deze manager werkt vanuit een formele positie, kan vooraf een plan van aanpak maken en volgt dit plan binnen een specifieke structuur of met een vaste methode. Een kwartiermakersopdracht vindt echter zo vroeg in een project plaats, dat het aantal variabelen en onzekerheden veel groter zijn. Er is gedurende de opdracht nog veel verschuiving in kernelementen van het project. Hierdoor werken sommige instrumenten en werkwijzen van regulier projectmanagement, zoals het maken van een plan van aanpak, niet goed bij kwartiermaken. Ter illustratie: de opzet van een project in reguliere omstandigheden lijkt meer op de planning van een georganiseerde vakantie, terwijl de opdracht van een kwartiermakersopdracht meer lijkt op de planning van een backpacker die ‘wel ziet waar de weg naartoe leidt’.

Desondanks is kwartiermaken (overeenkomstig met andere managementvormen) wel gericht op projectmatig werken, waarbij mensen worden aangestuurd en begeleid. Voor de manager is de inhoud minder belangrijk dan de aanpak. Juist deze werkwijze is uniek in het kwartiermaken, vanwege de specifieke eigenschappen van de kwartiermakersopdracht, zoals het ontbreken van duidelijke kaders. Kwartiermaken is een dynamisch proces waarbij constant ingespeeld moet worden op nieuwe ontwikkelingen en waarbij de kwartiermaker een bredere verantwoordelijkheid draagt dan een manager in klassieke setting.

In deze flexibele werkwijze zijn overeenkomsten zichtbaar met lean management of agile werken: moderne manieren van projectmanagement waarin werkprocessen overzichtelijk en eenvoudig ingericht worden. In bijvoorbeeld softwareontwikkeling geeft dit de mogelijkheid om in te spelen op snelle ontwikkelingen, vergelijkbaar met de manier waarop een kwartiermaker inspeelt op veranderingen en onzekerheden. Er zijn echter ook grote verschillen. Waar lean management inzet op het efficiënter inrichten van werkprocessen en agile werkt met het opknippen van projecten in kleinere doelen (sprints), is de werkwijze bij kwartiermaken gericht op een groter geheel zoals het bewaren en bewaken van draagvlak, het ontwikkelen van een visie en het inspelen op een veranderende relatie met stakeholders.

Veranderende samenleving

Juist in deze bijzondere tijd hebben we kwartiermakers nodig. In onze veranderende samenleving vol uitdagende vraagstukken kunnen kwartiermakers richting geven en verbindingen leggen. Zo ook bij de uitdagingen ten gevolge van de coronacrisis. Door de recente lockdown moest iedereen zich heel snel aanpassen, wat veel onzekerheid met zich meebracht. Bij het opstarten van de maatschappij zullen veel mensen en organisaties opnieuw naar hun werkwijze en rol moeten kijken in een tijd van veel (economische) onrust. Kwartiermakers weten vanuit een interdisciplinaire aanpak raad met unieke omstandigheden, grote onzekerheden en conflicterende belangen. Juist in deze bijzondere tijden komen kwartiermakers het best tot hun recht en kunnen zij een leidende rol vervullen bij de noodzakelijke transities.

Auteur

Dit artikel is geschreven door Jorinde Voskes en gepubliceerd in het Tijdschrift voor Coaching, september 2020. In drie artikelen kijken we mee over de schouder van een ‘kwartiermaker’. Wat maakt het werk van kwartiermakers zo bijzonder en waarom hebben we ze juist nu nodig?Jorinde Voskes is (startend) trainer en adviseur met een passie voor groepsdynamica. Tijdens haar master Sociale en organisatiepsychologie aan de Universiteit Leiden deed zij onderzoek naar onderhandelingsvaardigheden van kwartiermakers. In samenwerking met het Kwartiermakersgilde schrijft zij artikelen en werkt zij mee aan de ontwikkeling van de opleiding kwartiermaken.

Tijdschrift voor Coaching

Tijdschrift voor Coaching 2020-03

Het artikel is verschenen in het september nummer (2020-03) van het Tijdschrift voor Coaching. Het artikel vind je op de website van TvC hier.

Geïnteresseerd in het vak kwartiermaken?

In het handboek kwartiermaken vind je alles over het vak kwartiermaken. Of geef je op voor onze opleiding kwartiermaken.

Op de hoogte blijven?

Schrijf je dan in voor onze nieuwsbrief.



Kwartiertje maken? Wat is en doet een kwartiermaker?

Kwartiertje maken? Wat is en doet een kwartiermaker?

Morgenmakers is in 2018 opgericht door vier ondernemers. De mensen van Morgenmakers zijn sociaal ontwerpers. In hun dagelijkse werk betekent dit dat ze de kracht van ontwerpen toepassen op sociale en maatschappelijke uitdagingen. Ontwerpen betekent in hun vak: denken in kansen en uitdagingen. Waar anderen problemen zien, ziet Morgenmakers mogelijkheden. Als antwoord op vraagstukken ontwerpen zij nieuwe verbindingen, een methode, een proces of een concept.

Flight Forum

Ruim drie jaar geleden gingen de Morgenmakers als kwartiermakers aan de slag op bedrijventerrein Flight Forum. Op ludieke wijze creëerden ze verbindingen tussen medewerkers en bedrijven en betrokken ze hen bij het maken van een fijne werkplek. Dat deden ze onder andere door het inzetten van guerrilla-acties en ingrepen in de openbare ruimte.

Zo organiseerden ze ‘tiny desk concerts’ – een verrassingsconcert op de werkvloer en zetten ze lunchwandelroutes uit.

In juni 2020 keken ze terug op deze (kwartiermakers)opdracht en schreven daar een artikel over. Voor dit artikel én om inzicht te krijgen in het vak van kwartiermaken namen ze contact op met Huub Janssen van het Kwartiermakersgilde.

Je leest het interview en de ervaring van Morgenmakers hier.

Eigenschappen Van Een Succesvolle Kwartiermaker

Eigenschappen Van Een Succesvolle Kwartiermaker

Samenvatting masterthesis

In 2017 heeft Occupational Health Psychology masterstudente Julia Schmidt tijdens haar stage bij het kwartiermakergilde onderzoek gedaan naar de (karakter)eigenschappen en psychologische vaardigheden die kwartiermakers bezitten.

Julia heeft onderzocht wat de relatie is tussen de volgende vier psychologische concepten:

  1. Psychologisch kapitaal,
  2. Coping stijl
  3. Persoonlijkheidskenmerken
  4. Ambiguititeitstolerantie.

Ad.1. Psychologisch kapitaal is de verzameling van vier (optimisme, hoop, veerkracht, zelf-effectiviteit*) positieve menselijke eigenschappen die meetbaar en ontwikkelbaar zijn en daarnaast impact op presteren hebben.

Ad.2. Coping stijl is de manier waarop je met problemen en stress omgaat. Deze stijlen worden verdeeld onder:

  • aanpakgerichte coping stijlen
  • vermijdende coping stijlen.

Ad.3. Persoonlijkheidskenmerken zijn zo goed als vastliggende karakteristieken bijvoorbeeld of iemand extravert of introvert is.

Ad.4.Ambiguititeitstolerantie is de mate waarin je om kunt gaan met complexe, onzekere en ambigue situaties. Ambigue betekent dat er meerdere mogelijkheden zijn waarvan er niet één de beste is.

Voor haar masterthesis heeft Julia gekeken naar de relaties tussen de bovenstaande concepten om te onderzoeken of kwartiermakers in theorie bepaalde eigenschappen kunnen trainen en beter om kunnen gaan met ambigue situaties.

In het uiteindelijke resultaat beschrijft Julia dat het trainen van psychologisch kapitaal en het actief aanpakken van problemen het omgaan met ambigue situaties verbeterd. 

*

1. Optimisme – is het besef van de bijdrage die je levert en daardoor het vertrouwen dat je altijd een (soms bescheiden) positieve verandering kunt bereiken.

2. Hoop – is de vaardigheid om te zien waar je naartoe wilt én mogelijke wegen om daar te komen, zodat je ook bij obstakels door kunt gaan.

3. Veerkracht – is je vermogen om bij tegenslag weer op te staan.

4. Zelf-effectiviteit – is het zelfvertrouwen dat je een bepaalde taak goed kunt uitvoeren, bijvoorbeeld omdat je bepaalde vaardigheden hebt of steun hebt van ander

Verder lezen?

De resultaten van haar onderzoek vind je hier.

Cursus projectmanagement voor studenten

Cursus projectmanagement voor studenten

Veel kwartiermakers hebben zowel ervaring met kwartiermaken als met projectmanagement. In samenwerking met Studievereniging der Psychologie Labyrint van Universiteit Leiden heeft het Kwartiermakersgilde in het najaar van 2016 een zeer succesvolle cursus projectmanagement voor studenten georganiseerd.

Opkomst van het projectmanagement

Kwartiermaken verwart men vaak met projectmanagement. Projectmanagement is in vele organisaties niet meer weg te denken. Sterker nog; meer en meer innovaties, proceswijzigingen en andere ontwikkelingen worden projectmatig uitgevoerd. Veranderingen in de maatschappij en in organisaties worden steeds ingrijpender en volgen elkaar sneller op. Om deze activiteiten op een effectieve en efficiënte manier, binnen de gestelde tijd en binnen het gestelde budget, uit te voeren kiezen organisaties vaak voor projectmanagement. Deze vorm van managen neemt daarmee een steeds belangrijkere strategische rol in binnen organisaties.

Waarom een cursus projectmanagement?

Afgestudeerd WO’ers krijgen tegenwoordig te maken met projectmanagement, zowel als deelnemer of projectleider. Het is handig voor studenten om te weten hoe zo’n project uitgevoerd wordt. Met deze kennis krijgen studenten inzicht in hoe zij goed kunnen bijsturen en aanpassen wanneer dat nodig is. Kwartiermaken is daarentegen meer een specialistisch vak, waarvoor een basis in projectmanagement onmisbaar is.

Opzet van de cursus

In de cursus projectmanagement werd het organiseren van en leidinggeven aan projecten centraal gesteld. Er werd aandacht besteed aan randvoorwaarden zoals tijdsbewaking en financiën, maar ook aan het succesvol leiden en overdragen van projecten. De cursus kenmerkte zich door een toegepaste aanpak, waarbij zelf ervaren en doen centraal stonden. Na afloop van deze cursus beschikten studenten over basistools om op een goede manier projectmatig te werken.

Meer lezen 

Omdat er in de praktijk vaak verwarring is tussen kwartiermaken en projectmanagement en dit tot desastreuze gevolgen kan leiden, hebben we een speciale pagina gewijd aan het verschil tussen kwartiermaken en projectmanagement.

Lees hier wat het verschil is.